Klaus Kinski znany jest przede wszystkim jako aktor Wernera Herzoga. Fenomen ich artystycznej współpracy chyba na zawsze pozostanie zagadką. Nakręcili wspólnie pięć filmów - "Aguirre, Gniew Boży" (1972), "Nosferatu-wampir" (1979), "Woyzeck" (1979), "Fitzcarraldo" (1982) i "Cobra Verde" (1987), dzięki którym przyjęło się sądzić, że to Herzog-reżyser stworzył Kinskiego-aktora, zapewniając mu tym nieśmiertelność i miejsce w panteonie światowego kina. Tymczasem Kinski to chyba jedyny aktor, będący dla Herzoga nie tylko środkiem wyrazu, ale przede wszystkim nieustającą inspiracją; jedynym współczesnym mu człowiekiem, o którym bez wahania mówił "geniusz". Herzog dostrzegł w Kinskim człowieka, który mógłby stać się jednym z jego filmowych bohaterów. Nie musiał go nawet grać, a jedynie nim być, bo, jak pisze Herzog:

"Kinski nie był szaleńcem, choć taką etykietkę chcieli mu niektórzy przypiąć. Pragnął bezwarunkowo i absolutnie, i bezwzględnie, i egomańsko przeżyć w swoim życiu to, co najbardziej skrajne, co w najwyższym stopniu ludzkie, i dlatego w walce przeciw przeciętności, pospolitości, przeciw - jak sam mawiał - 'tej hołocie' jego nerwy były obnażone i łatwo je było zranić."

Oboje, a każdy na swój własny sposób, byli orędownikami życia i doświadczania świata: w życiu i w filmie. Bezwstydni, ekstremalni, sięgający po niemożliwe, obnażający cywilizacyjne przesądy i łamiący narzucane przez społeczeństwo ograniczenia. Dla jednych szaleni, może genialni, dla innych zaledwie kontrowersyjni, jak filmy, które wspólnie nakręcili.

Kinski żadnemu reżyserowi nie poświęcił w swojej autobiografii tyle miejsca, co Herzogowi. Ten z kolei nakręcił po jego śmierci film dokumentalny "Mój ukochany wróg" (1999), osobliwy zapis ich wspólnej drogi twórczej. Wspominam o tym nie bez powodu, bo film rozpoczyna się sekwencją z monodramu Kinskiego "Jezus Chrystus Zbawiciel". Tego samego, który stał się podstawą dla zmontowanego przez Geyera filmu. Monodramu, który - o czym nie wszystkim wiadomo - ostatecznie zdecydował o zaangażowaniu Kinskiego do tytułowej roli w filmie "Aguirre, Gniew Boży". Herzog był zafascynowany Jezusem Kinskiego, jego ekspresją, nieobliczalnością, bezkompromisowością. Niemiecki reżyser mówił:

"Kinski został stworzony dla mnie, dla mojego kina"

Dlaczego? Bo, jak powiedział Andrzej Żuławski, w którego filmie "Najważniejsze to kochać" (1975) zagrał niemiecki aktor, Kinski to:

"Niebywała postać. To, co jest najbardziej niebezpiecznego, najgroźniejszego i najdziwniejszego w aktorstwie, to był Kinski."

Urodzony w 1926 roku w Sopocie Kinski (a właściwie Klaus Günther Nakszyński) swoją przygodę z aktorstwem rozpoczął tuż po II wojnie światowej, występując w prowincjonalnych teatrach niemieckich. Początkowo tylko statystował, a że nie miał (i nigdy nie uzyskał) wykształcenia aktorskiego, jedyne, na co mógł liczyć, to siła własnej osobowości, lub - jak kto woli - samorodny talent genialnego i szalonego naturszczyka. Jakkolwiek by nie nazwać zdolności Kinskiego, zaprowadziły go one w 1946 roku na berlińską scenę, grając m. in. Hamleta. Nie poddawał się reżyserskim wskazówkom, ufając jedynie własnemu wyczuciu słowa, gestu i ruchu. W teatrze, a później i w filmie (w szczególności w niezliczonych ilościach włoskich i niemieckich filmów klasy B), grywał, jak sam kokieteryjnie przyznawał, jedynie dla pieniędzy, których bezustannie potrzebował. Z drugiej jednak strony - kiedy uznał, że tekst jest wybitny, że porusza jego najgłębsze uczucia, dotyka życia i nie pozostawia obojętnym - był w stanie poświęcić wiele, aby zrealizować dany projekt. Tak było w przypadku twórczości François Villona, Artura Rimbauda i Fryderyka Schillera. Zafascynowany nimi aktor od 1953 roku poświęcił się twórczości recytatorskiej, która z całą mocą objawiła jego talent. Utożsamiał się z każdym słowem, każdy wers nasycał osobistą i przejmującą ekspresją. Bywał w tym przerysowanie groteskowy, ale i dojmująco prawdziwy. Ukoronowaniem aktywności Kinskiego na polu monodramu było spektakularne i kontrowersyjne zarazem tournée z lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku - "Jezus Chrystus Zbawiciel". Własnymi słowami opowiadał "najbardziej poruszającą historię ludzkości: historię życia Jezusa Chrystusa", nad której stworzeniem pracował przez blisko dziesięć lat.

Peter Geyer za cel stawia sobie przybliżenie widzowi tego właśnie występu Kinskiego, zarejestrowanego w berlińskiej Deutschlandhalle 20 listopada 1971 r. Pod względem artystycznym dokument Geyera to - tu bądźmy szczerzy - poprawnie opracowany montażowo materiał, który Geyer - wykonawca testamentu Kinskiego - otrzymał od wdowy po aktorze i zgodnie z jego wolą objawił światu. I w tym największa zasługa Geyera. Dał widzom możliwość konfrontacji z fenomenem Klausa Kinskiego, który nadal, by wspomnieć chociaż pierwszy pokaz dokumentu na tegorocznym festiwalu Era Nowe Horyzonty, wywołuje podobnie skrajne reakcje, jak to miało miejsce ponad trzydzieści lat temu, gdy część widowni obrzucała Kinskiego obelgami, a część gotowa była uznać go za nowe wcielenie Mesjasza. "Jezus Chrystus Zbawiciel" dla jednych będzie bowiem świadectwem niespokojnych czasów, dla innych - zapisem bluźnierczych i pseudoartystycznych prób szokowania podejmowanych przez niezrównoważonego aktora. Niektórzy zapewne odnajdą w konfrontacji Kinskiego z wrogo pokrzykującym tłumem dowód na to, że prawdziwy artysta nigdy nie jest zrozumiany przez swoją epokę. Trudno jednoznacznie powiedzieć, co jest w filmie Geyera najistotniejsze. Chyba to, co było najcenniejsze w przypadku samego Kinskiego: że się pojawił, a my możemy go oglądać. I nie pozostać nie niego obojętnymi.

Paulina Kwas

WIĘCEJ O FILMIE "JEZUS CHRYSTUS ZBAWICIEL"